Samodzielny zarząd majątkiem wspólnym – wyjątki od zasady

W małżeństwie, w którym panuje ustawowy ustrój wspólności majątkowej istnieją trzy masy majątkowe. Najwięcej problemów może pojawić się w odniesieniu do zarządzania i decydowania w sprawie majątku wspólnego. Zasadą jest samodzielny zarząd majątkiem wspólnym, ale co w sytuacji gdy małżonkowie mają odmienne zdania w tym zakresie? Czy istnieją wyjątki od zasady? Co może zrobić małżonek, aby sprzeciwić się zarządowi sprawowanemu przez drugiego małżonka?

Samodzielny zarząd majątkiem wspólnym jako zasada

Każde z małżonków może wykonywać samodzielny zarząd majątkiem wspólnym. Ale czy może to robić całkowicie dowolnie? Nie. Małżonkowie powinni jednak ze sobą współdziałać, poprzez informowanie się wzajemnie o stanie majątku, o zobowiązaniach, a także wykonywaniu tego zarządu.

Wyjątki od zasady samodzielności

Małżonek nie będzie mógł zarządzać samodzielnie majątkiem wspólnym, gdy:

• drugi z małżonków wyrazi sprzeciw wobec takiego zarządu
• współmałżonek nie wyrazi zgody na dokonanie czynności zarządu
• czynność dotyczy przedmiotów majątkowych służących do wykonywania zawodu lub prowadzenia działalności gospodarczej przez jednego małżonka (w takich sytuacjach małżonek prowadzący działalność zarządza samodzielnie tymi przedmiotami, wyjątkowo – w razie zaistnienia przeszkody przemijającej – drugi małżonek może dokonywać niezbędnych bieżących czynności)

Wyrażenie sprzeciwu przez współmałżonka

Zasada swobody w zarządzie ograniczona jest przez możliwość wyrażenia przez współmałżonka sprzeciwu wobec planowanej czynności.

Ograniczenie to nie dotyczy:

• bieżących codziennych spraw
• zaspokajania zwykłych potrzeb rodziny
• decyzji podejmowanych w ramach prowadzonej przez małżonka działalności zarobkowej

Chodzi wyłącznie o czynności dotyczące zarządu majątkiem wspólnym. Zarządzanie majątkiem osobistym nie doznaje żadnych ograniczeń.

Skuteczność sprzeciwu małżonka względem osób trzecich

Wyrażenie sprzeciwu jest skuteczne wobec osoby trzeciej – o ile miała możliwość zapoznania się ze sprzeciwem przed dokonaniem czynności prawnej.

Forma wyrażenia sprzeciwu

Przepisy milczą na temat formy, w jakiej powinien być wyrażony sprzeciw małżonka. Na pewno jednak musi być on wyrażony w taki sposób, aby osoba trzecia miała szanse ze sprzeciwem się zapoznać.

Skutek wykonania czynności pomimo sprzeciwu współmałżonka

W sytuacji, gdy sprzeciw został wyrażony w taki sposób, że osoba trzecia dokonująca czynności ze współmałżonkiem miała możliwość się z nim zapoznać, czynność dokonana pomimo sprzeciwu będzie nieważna.

Inaczej sytuacja będzie wyglądała, jeśli osoba trzecia w ogóle nie miała szans uzyskać wiedzy o sprzeciwie małżonka, a czynności z drugim małżonkiem dokonała w dobrzej wierze. W takiej sytuacji, czynność prawna przysparzająca prawo lub zwalniająca osobę trzecią z obowiązku będzie ważna. Ochronie będzie podlegał interes osoby trzeciej.

Brak zgody drugiego małżonka

Samodzielność zarządu doznaje ograniczenia w niektórych przypadkach poprzez konieczność uzyskania zgody współmałżonka.

Małżonek będzie potrzebował zgody swojego współmałżonka do dokonania:

• czynności prawnej zmierzającej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia:

– nieruchomości lub użytkowania wieczystego (także do oddania nieruchomości do używania lub pobierania pożytków)

– prawa rzeczowego, którego przedmiotem jest budynek lub lokal

– gospodarstwa rolnego lub przedsiębiorstwa (także do ich wydzierżawienia)

• darowizny z majątku wspólnego, chyba że są to drobne i zwyczajowo przyjęte darowizny

Forma wyrażenia zgody

Zgoda powinna być wyrażona w tej samej formie co czynność prawna, która ma być dokonana. Chodzi przede wszystkim o formy szczególne zastrzeżone dla ważności danej czynności prawnej.

Skutek wykonania czynności pomimo braku zgody współmałżonka

Czynność jednostronna dokonana przez małżonka, pomimo braku wymaganej zgody współmałżonka będzie nieważna.

W przypadku umów, skutek będzie zależał od potwierdzenia danej czynności przez współmałżonka, od którego należało uzyskać zgodę. Co do zasady, jeśli potwierdzi on czynność – będzie ona ważna, jeśli odmówi potwierdzenia – czynność będzie nieważna.

Wyjątkiem będzie sytuacja, gdy na podstawie czynności dokonanej bez zgody współmałżonka (lub bez następczego potwierdzenia), osoba trzecia, dokonując czynności w dobrej wierze, nabyła prawo lub została zwolniona z obowiązku, wtedy czynność uznaje się za ważną. A żeby jeszcze bardziej skomplikować… czynność może być nieważna częściowo. Np. w sytuacji gdy czynność prawna dotyczy zarówno majątku wspólnego, jak i osobistego małżonka jej dokonującego. Może się okazać, że czynność w części dotyczącej majątku wspólnego będzie nieważna, ale ważna będzie czynność dotycząca majątku osobistego. Nie zawsze wyodrębnienie poszczególnych części będzie jednak możliwe.

Czy sprzeciw lub brak zgody wyłącza możliwość dokonania czynności w ogóle?

W razie powstania pomiędzy małżonkami sporu w zakresie zarządu majątkiem wspólnym, każde z małżonków może złożyć wniosek do sądu, aby spór ten rozstrzygnął. Sąd w postępowaniu ma zbadać czy dokonanie czynności będzie pozostawało w zgodzie z dobrem rodziny. Jeśli dojdzie do przekonania, że tak, wtedy udzieli zezwolenia na dokonanie danej czynności.

W skrajnych sytuacjach – „z ważnych powodów” – sąd może pozbawić jednego z małżonków samodzielnego zarządu majątkiem wspólnym. Sąd może także wydać orzeczenie, zgodnie z którym na dokonanie konkretnej czynności będzie potrzebna zgoda sądu w którym ustali, że przy konkretnych czynnościach będzie wymagana zgoda sądu (w miejsce zgody małżonka).